اى فضيل ، نظر كن به آنها ، پس همانا به روىها واژگونه در افتادند . خداوند لعنت كند آنها را كه خَلقى هستند مسخ شده و منكوس . " پس از آن قرائت فرمود آيهء شريفهء أَ فَمَنْ يَمْشِي . . . [ را ] و « صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ » را تفسير به حضرت امير المؤمنين و اوصيا - عليهم السلام - فرمود » « 1 » . و ما پيش از اين ، بيان آن‌كه انسان كامل مشى و حركت معنويش بر صراط مستقيم مىباشد كرديم « 2 » ؛ و اما بيان آن‌كه خود انسان كامل « صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ » است ، اكنون از مقصد ما خارج است . تتميم در بيان قلب منافق و فرق آن با قلب مؤمن از بيانات فصل سابق حال قلب مؤمن و مشرك ، بلكه كافر نيز ، معلوم شد ؛ و قلب منافق نيز به مقايسه معلوم شود . زيرا كه قلب مؤمن از فطرت ساذجهء صافيهء اصليهء خود خارج نشده ؛ هر چه از حقايق ايمانيه و معارف حقه به او القا شود ، طبعاً قبول كند ، و تناسب بين غذا و متغذى ، كه معارف و حقايق و مقام فطرت قلوب است ، محفوظ مىباشد ؛ از اين جهت ، قلب مؤمن را در حديث ديگر ، در كافى شريف ، فرموده كه « مفتوح » است « 3 » و اين « فتح » گرچه ممكن است اشاره به يكى از فتوحات ثلاثه « 4 » باشد ، ولى با اين معنا نيز تناسب دارد . و اما قلب منافق چون كدورات و ظلمت‌هاى منافيهء با فطرت انسانيت پيدا كرده ، از قبيل تعصب‌هاى جاهليت و اخلاق ذميمه و حبّ نفس و جاه و غير آن از منافيات فطرت ، از اين جهت مختوم و مسدود و مطبوع است ؛ و كلمهء حق را به هيچ وجه قبول نكند ؛ و

--> ( 1 ) - الكافي ، ج 8 ، ص 288 ، حديث 434 ( با كمى اختلاف ) ؛ البرهان في تفسير القرآن ، ج 9 ، ص 598 ، حديث 3 . ( 2 ) - ر . ك : صفحه 592 . ( 3 ) - الكافي ، ج 2 ، ص 423 ، « كتاب الإيمان و الكفر » ، « باب في ظلمة قلب المنافق و . . . » ، حديث 3 . ( 4 ) - فتوحات سه‌گانه عبارت است از : « فتح قريب » ، « فتح مبين » ، « فتح مطلق » . رجوع شود به 321 و 379 - 380 .